شهر اراک

از ویکی ‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

مختصات: °۴۹٫۷شرقی °۳۴٫۰۸شمالی

اطلاعات کلی

نام رسمی:    اراک

کشور: ایران

استان:          مرکزی

شهرستان:اراک

بخش: مرکزی

نام محلی:اراک

نام‌های قدیمی:عراق، سلطان آباد

مردم

جمعیت:۵۱۱٬۱۲۷ نفر

زبان‌ گفتاری:فارسی

مذهب:شیعه

جغرافیای طبیعی

مساحت:7 هزار کیلومتر مربع

ارتفاع از سطح دریا:۱۷۱۸ متر

بارش سالانه:۳۰۰ میلی متر

اطلاعات شهری

شهردار:مرتضی میری

پیش‌شماره تلفنی:۰۸۶۱

وب‌گاه:          http://arak.ir

اراک یکی از کلان شهرهای ایران و مرکز استان مرکزی است. این شهر مرکز شهرستان اراک نیز می باشد. اراک با جمعیتی برابر با۵۱۱٬۱۲۷ [۱] نفر (سرشماری سال ۱۳۸۵) قطب جمعیتی استان و پانزدهمین شهر پرجمعیت ایران به حساب می‌آید.[۲] [۳] شهرستان اراک در جنوب غربی استان تهران و در فاصله ۲۸۸ کیلومتری آن قرار دارد.این شهر از شمال به شهرستان ساوه، از شمال غربی به همدان و از مغرب به شهرستان ملایر، خمین، و الیگودرز و از شرق به محلات و از شمال شرقی به تفرش و آشتیان محدود می باشد.[۴]

نام گذاری

اراک در گذشته سلطان‌آباد نام داشت.[۵] چون یکی از اهداف بنای شهر، ایجاد مرکزی نظامی وقلعه‌ای جنگی در بین بخشهای، فراهان، دولاخور، کزاز، سربند، چرا و کاپله با چاپلق بوده‌است، نخست نام شهر یا قلعه نوبنیاد «قلعه سلطان آبادٍ» بوده‌است که پس از چندی واژه «قلعه» حذف گردیده و فقط با نام سلطان آباد نامیده می‌شد.در قرون اولیه اسلامی پس از تسلط بر حکومت ساسانیان تیسفون و دیگر بخشهایی از ایران که اطراف پایتخت ساسانی بودند یعنی نواحی بین دو رود دجله و فرات را عراق نام نهادند و در قرن دوم اسلامی هم ناحیه بین همدان، ری و اصفهان را عراق عجم می‌نامیدند. بمرور زمان «سلطان آباد عراق» به شهر عراق تبدیل گردیده تمام اسناد موجود تا سال ۱۳۱۷ خورشیدی که در دست است نام این شهر عراق بوده‌است. این شهر در دوره رضاشاه اراک نام گرفت.درسال ۱۳۱۷ هنگام بهره برداری راه آهن سراسری ایران و اتصال راه آهن شمال و جنوب بود که کلیه ایستگاههای راه آهن شمال تا جنوب را با نام شهرها و روستاهای کنار آنها نامگذاری نمودند، که از آن سال نام این شهر از عراق به اراک تبدیل شده‌است. برای واژه «اراک» معانی گوناگونی ذکر گردیده‌است که تعدادی از آن‌ها عبارت‌اند از: پایتخت، باغستان، نخلستان و شهرستان. بعضی کلمه «اراک» را برگرفته از ایراک که معرب آن کلمه عراق است، دانسته‌اند. زیرا در دوره‌های باستان به مرکز فلات ایران، ایرانستان و ایرانک گفته می‌شده و در دوره اسلامی این نام به اراک و عربی شده آن عراق تبدیل شده و اراک منطقه وسیعی را شامل می‌شد جفرافیا نویسان عرب بخش غربی را اراک عرب(عراق عرب)و بخش شرقی را اراک عجم (عراق عجم)نام گذاری نمودند. در دوره رضا شاه مجددا نام قدیمی را برگرداندند همانطور که میسان(میشان)بصره(پسراه) و ده‌ها نام دیگر ریشه فارسی آنها مشخص گردید. حدود ۷۰۰ سال ادبیات فارسی تحت تاثیر تلفظ عربی بود و حروف پ.ژ. گ. ک چ و .. حذف و دگرگون می‌کردند .[۶]

تاریخچه

نقشه قدیم اراک

شهر اراک از نظر تاریخی نسبت به سایر شهرهای استان از قدمت چندانی برخوردار نیست. زمان احداث شهر اراک به دوره قاجار و سلطنت فتحعلی شاه می‌رسد. در اوایل سلطنت قاجار در عراق عجم بعلت وسعت زیاد و جمعیت فراوان همواره ناامنی و اختلافات محلی بروز می‌کرد و این امر از لحاظ سیاسی و اقتصادی برای حکومت مرکزی مشکل ایجاد می‌کرد. در زمان فتحعلی شاه قشونی به نام عراق تشکیل گردید و فتحعلی شاه به فکر سربازگیری از مردم این سامان افتاد. یوسف خان گرجی سپهدار لشکر عراق از فتحعلی شاه تقاضا نمود که برای مرکز قشون عراق عجم قلعه‌ای نظامی احداث کند. به همین جهت تأسیس ساختمان اولیه شهر به‌صورت قلعه‌ای به نام سلطان آباد، شروع و در سال ۱۲۳۱ هجری(۱۸۰۸ میلادی) به پایان رسید. اراک از معدود شهرهای ایران است که طبق نقشه ساخته شده. تریزر، مهندس فرانسوی که به همراه ژنرال گاردان از سوی ناپلئون به ایران آمده بود، اراک را مطابق شهر نیس فرانسه طراحی کرد. چنانچه بازاری به شکل صلیب یادگاری از اعتقادات اوست.

شهر قدیم اراک دارای چهار دروازه بوده بازار کنونی اراک شبکه ارتباطی داخلی این دروازه‌ها بود و راه‌های اصلی و خارجی از این دروازه‌ها آغاز می‌شد.این دروازه‌ها عبارتند از:

باغ ملی اراک، سال ۱۳۴۸

دروازه شهرجرد در مشرق

دروازه رازان در شمال

دروازه حاج علینقی در غرب

دروازه قبله در جنوب

با عبور راه آهن از اراک و احداث خیابان و گذرگاه‌های جدید توسعه شهر در قسمت جنوب و جنوب غربی آغاز شد.براساس آمار کتاب ایرانشهر در سال ۱۳۲۰ ش، جمعیت اراک ۵۱۰۰۰ نفر بود. از این تاریخ اراک نیز مانند سایر شهرهای کشور توسعه یافت. در سال‌های صلح و آرامش دیوارهای حفاظتی شهر برداشته شد و شهر اراک و نقشه منظم اولیه آن بی رویه رو به توسعه نهاد. موقعیت ترابری اراک از مهمترین عوامل توسعه شهر در سال‌های اخیر بوده‌است.

آب و هوا

کوه سرخه، اراک

آب و هوای اراک خصوصیات اقلیمی فلات مرکزی ایران را داراست با زمستان‌های سرد و مرطوب و تابستان‌های گرم و خشک کوههای اطراف اراک و دریاچه میقان و دشت فراهان در آب و هوای این منطقه اثر کرده و ویژگیهای به آن بخشیده ‌است.ابرها و جریانات غربی در پاییز و زمستان بیشتر رطوبت خود را در ارتفاعات مغرب منطقه به خصوص رشته زاگرس از دست می‌دهد یک جبهه هوای سرد که در زمستان هوای اراک را اشغال می‌کند و بر اثر ارتفاعات اطراف وشاید فشار زیادی که دریاچه میقان ایجاد می‌کند مدت زیادی میهمان این منطقه خواهد بود.

آب و هوای اراک متغیر است زمستان‌ها، اکثرا" طولانی و از ۴ تا ۶ ماه به درازا می‌کشد وبهار و پاییز فصول کوتاهی هستند تابستان در تیر و مرداد ظاهر می‌شود مدت روزهای یخبندان از ۶۵ تا ۱۲۰ روز در سال‌های مختلف متغیر است میزان بارندگی در سال‌های مختلف متفاوت است و بین ۲۳۰ تا ۶۳۸ میلی متر در سال می‌باشد متوسط بارندگی حدود ۳۰۰ میلی متر بوده‌است.[۷]

آلودگی هوا

هوای اراک در زمره آلوده ترین کلان شهرهای ایران قرار دارد.عواملی همچون رشد جمعیت و به پیرو آن افزایش خودرو و همچنین افزایش روند صنعتی شدن و ساخت کارخانه‌های گوناگون باعث شده‌ است این شهر جزو یکی از هشت کلان شهر آلوده کشور به حساب بیاید.[۸]

مردم

جمعیت اراک بر پایه نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۸۵ برابر با ۴۳۸٬۳۳۸ نفر بوده است[۹].جمعیت اراک در اوایل دهه 40 که سرآغاز موج دوم توسعه صنعت(صنایع ماشینی و کارخانه‌ای) است حدود ۶۰ هزار نفر بوده‌است که در چهار دهه گذشته بامتوسط رشد ۸/۳درصد به حدود نیم میلیون نفر در دهه ۸۰افزایش یافته‌است.جمعیت اراک طی چهار دهه ‌گذشته حدودا ۱۰ برابر شده‌ است، این در حالی‌ است با نرخ رشد ۴ درصدی کشور در اوایل دهه ۶۰ جمعیت باید در هر ۱۷ سال یکبار دو برابر شود.

نرخ رشد جمعیت استان مرکزی در سالهای ۶۵ - ۷۵به ۱درصد کاهش یافته اما این نرخ در مناطق شهری با ۳/۴۸درصد کماکان بالا بوده در حالی که در مناطق روستایی نرخ رشد جمعیت ۲/۲۷- درصد بوده‌است که حکایت از مهاجرت گسترده از مناطق روستایی به شهرها دارد.[۱۰]

زبان

اهالی اراک عمدتاً به فارسی و در بخش‌هایی به گویش وفسی صحبت می‌کنند.[۱۲] [۱۳]

شهردار

شهردار فعلی اراک سید مرتضی میری که جانشین علی‌اکبر کریمی شده‌است. سید مرتضی میری پیش از این به عنوان شهردار ساوه و شهردار منطقه دو اراک مشغول به فعالیت بوده‌است.

صنایع ومعادن

استان مرکزی از جمله استانهای صنعتی کشور محسوب می‌شود، وجود صنایع مادر در اراک این شهر را به یکی از قطبهای صنعتی کشور مبدل کرده‌است همچنین وجود کارخانه‌های چشمگیر و تولیدی شهرستان ساوه نیز خود گویای این مهم است.تاریخچه ایجاد صنعت با فناوری ماشینی دراستان مرکزی به‌اوایل دهه ۴۰ باز می‌گردد، نخستین کارخانه صنعتی استان، کارخانه قند شازنداست که بیش از نیم قرن سابقه دارد.[۱۴] مهمترین کارخانه‌های صنعتی استان عبارتند از:

نیروگاه بخاری ۱۳۰۰ مگاواتی

لاستیک سازی پارس (تایر پیروزی)

شرکت ماشین سازی اراک سازنده انواع دیگهای بخارفایر تیوب و واتر تیوب - پل - مخازن - فلنچ - شیرآلات سرچاهی - هیتر - فیلتر و هر سازه ای که در ذهن بگنجد در این شرکت قابل ساخت می باشد.

آلومینیوم سازی (ایرالکو)

کارخانه واگن پارس (سازنده انواع لوکومتیو و واگنهای باری، مسافری و مترو)

کابل سازی

کمباین سازی ایران(ایران جاندیر سابق)(سازنده ماشین آلات کشاورزی مثل تراکتور در سابق - کمباین - بیلر و موور)

کارخانه هپکو(سازنده ماشین آلات راه سازی)

کارخانه‌های سازنده پروفیل و لوله‌های آبیاری آلومینیومی

کارخانه‌های آونگان (سازنده پایه فلزی انتقال نیرو)

کارخانه ادوات کشاورزی

کارخانه تولید نورد آلومینیوم

کارخانه قند شازند

رنگ روناس

پالایشگاه

پتروشیمی

آذرآب

گروه صنعتی ساعی

لجور، لجورهیدرولیک و توسن سازان اراک

صنایع شیرسازی گدازش

حاصل چین

ناحیه صنعتی خیرآباد

شهرک صنعتی ناحیه دو (ایبک آباد)

شهرک صنعتی ناحیه یک واقع در ضلع شرقی اراک

شرکت کوشاوران - تولیدکننده برتر کمک فنر در خاورمیانه

ارتعاشات صنعتی اراک

در استان مرکزی ۱۱۲ معدن محتلف وجود دارد که بیشترین آن مربوط به مصالح ساختمانی است، از مهمترین معادن استان مرکزی می‌توان از : سنگ آهن در شمس آباد اراک، معادن سرب، روی، منگنز، بارتیتین، سنگ تراورتن، گچ و سنگ نمک را می‌توان یاد کرد. در اطراف شهر نیمور محلات معادن تراورتن بسیار زیاد است.

دانشگاهها و مراکز آموزشی

دانشگاه علوم پزشکی

دانشگاه اراک

دانشگاه صنعتی اراک (علم و صنعت سابق)

دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک

دانشگاه علمی کاربردی جهاد دانشگاهی

دانشگاه علمی کاربردی شرکت ماشین سازی اراک

دانشکدهٔ فنی مهندسی امیرکبیر

هنرستان فنی نام آوران

هنرستان فنی دخترانه هادی فکوری

هنرستان شهید آوینی

هنرستان فنی خوارزمی

هنرستان فنی شهید باهنر

دبیرستان شکرایی

هنرستان فنی شهید رجایی

دانشکده علمی کاربردی علوم بهزیستی

دانشگاه تفرش

پارک‌ها

پارک امیر کیبر

پارک لاله

پارک شقایق

پارک کلاله

پارک آزادی

پارک جنگلی

پارک دانشجو

بوستان بهاران

پارک پائیزان

پارک ماشین سازی

پارک پونه

بوستان رنگین کمان

مشاهیر اراک

از مشاهیر و علمای دینی که در اراک تحصیل کرده‏ اند یا در استان مرکزی متولد شده‌اند می‌توان به روح‌الله خمینی بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران، آیت‌ الله اراکی، آیت‌ الله آقا نورالدین حسینی، ملا احمد نراقی، ملا مهدی نراقی اشاره کرد، همچنین اسامی تعدادی از مورخین، سیاستمداران، فرهنگیان، هنرمندان و اندیشمندان اراک و استان مرکزی به شرح زیر می‌باشد:

میرزا تقی خان امیر کبیر

عباس خان بادکوبه

عبدالله دوامی، استاد بزرگ موسیقی

پروفسور نبوی تفرشی

پروفسور احمد پارسا «پدر علم گیاه‌شناسی ایران»

حاج میرزا علی نقی خان ملک «ملک التجار عراق عجم»

استاد عباس سحاب «پدر علم جغرافیای ایران»

استاد عبدالعظیم قریب گرکانی، پدر دستور زبان فارسی (اهل روستای گرکان از توابع شهرستان آشتیان)

دکتر عبدالکریم قریب «پدر علم زمین‌شناسی ایران» (اهل روستای گرکان از توابع شهرستان آشتیان)

دکتر محمد قریب«پدر علم پزشکی کودکان ایران» (اهل روستای گرکان از توابع شهرستان آشتیان)

فروغ فرخزاد یا همان فروغ‌الزمان فرخزاد عراقی (اراکی)

میرزا مهدی بدایع‌نگار، دولتمرد و ادیب دوره قاجار

ادیب الممالک

احمد ارجمندی

احمد پزشکی

حاج ملا علی عراقی

محمد خزائلی

ابراهیم دهگان

یوسف شکرائی

میرزا حسین مدنی

محمد یوسف مجد زرین قلم عراقی

عبداله مستوفی

منصور بهرامی، تنیسور حرفه‌ای ایرانی الاصل مقیم کشور فرانسه

جهانگیر رزمی، عکاس برنده جایزه پولیتزر

واروژ کریم‌مسیحی، کارگردان برنده سیمرغ بلورین

فتحعلی واشقانی، خطاط

محمد صالح علا، بازیگر، مجری برنامه‌های تلویزیونی و فیلم‌ساز و ترانه‌سرا

محمد مهدی فولادوند، استاد دانشگاه و از مترجمان قرآن و نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه

مصطفی عزیزی، فیلم نامه‌نویس، تهیه‌کننده

داود رحمانی فرد، اکچواری، اولین فارغ التحصیل علوم اکچواریال، دانشکده بیمه اکو

جاهای دیدنی

مجموعه تاریخی بازار اراک

بازار اراک

بازار اراک یکی از بناهای نخستین شهر اراک است. بنای اولیه این بازار را حاکم وقت اراک (سپهدار اعظم) که نام مسجد و مدرسه‌ای در بازار نیز به نام وی می‌باشد در اوایل قرن ۱۳ گذاشت. با این همه بنای مجموعه بزرگ بازار اراک شامل حمام، مسجد، مدرسه، آب انبارها، گذرها و کاراوانسراها در زمان فتحعلی شاه قاجار و توسط یوسف خان گرجی در سال ۱۲۲۸ هجری قمری در بافت مرکزی سلطان آباد (نام قدیم اراک) بنیان گذاشته شد.[۱۵]

بنای تاریخی مدرسه سپهدار

این مدرسه علوم دینی یکی از بناهای موجود در مجموعه بازار اراک است.این مجموعه در دوره قاجار و همزمان با ساخت مجموعه بازار ساخته شد. افرادی همچون امام خمینی در این مدرسه تحصیل کرده‌اند.[۱۵]

بنای تاریخی حمام چهارفصل

این حمام که در دوره قاجار ساخته شده‌است دارای سه بخش مردانه، زنانه و قسمت اقلیتهای مذهبی می‌باشد.نام آن به خاطر تابلوهای کاشی که در ارتباط با چهار فصل سال نقاشی شده و در چهار طرف سربینه حمام مردانه نصب بوده، می‌باشد.این حمام اکنون به موزه تبدیل شده‌است.[۱۵]

شهربازی لاله

مجموعه طوفان

این مجموعه دارای بزرگترین شهربازی سرپوشیده خاورمیانه در کیلومتر هفت بزرگراه امام خمینی اراک است که در حال ساخت و تکمیل شدن است.این شهربازی در زمینی به مساحت ۱۱۰ هزار متر مربع و زیر بنای ۲۲۰۰۰ متر و در دو فاز دارای بخشهایی مانند پیست کارتینگ، رستوران، سوئیت اقامتی، استخر، هتل، سینما و غیره خواهد بود.[۱۶] [۱۷]

سایر نقاط دیدنی

شهر زیرزمینی ذلف آباد

بنای تاریخی پیر مرادآباد

روستای ساروق انجدان

امامزاده شاهزاده حسین

مرقد شاهزاده محمد عابد

آتشکده برزوی راهگرد

بنای تاریخی کاروانسرای اراک

امامزاده ابراهیم (اراک)

امامزاده حوا خاتون

امامزاده هفتاد و دوتن ساروق

امامزاده سهل ابن علی. واقع در ۴۵ کیلو متری اراک

منزل حاج سامان طلعتی

منزل اعیانی خاکباز

پل دو آب اراک

برج شیشه اراک

قلعه حاج وکیل

ارگ حکومتی اراک

آرمگاه عالم فقیه و عارف و شاعر حاج ملا اسماعیل فدایی آستانه ای در برج نورآباد شازند

صنایع دستی

قالی در اراک به گفته سیسیل ادوارز زمانی از اهمیت و اعتبار و فراوانی برخوردار بود و رقیب قالی کرمان بود.از دیگر صنایع دستی اراک می‌توان به گیوه دست دوز اشاره کرد.

سوغات

ترخینه

باسلوق

کشمش سبز

صابون محلی

شیره انگور

فتیر

شهرهای خواهرخوانده

قراغندی ٬ قزاقستان  [۱۸]

برای مطالعه

طرح شناخت مناطق اکولوژیک کشور: تیپ‌های گیاهی منطقه قم - اراک [۱۹]ISBN 964-473-211-1

تاریخ اجتماعی اراک (احزاب - مطبوعات - شخصیت‌ها) از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی (۱۲۸۵ - ۱۳۵۷) [۲۰]ISBN 964-92571-7-9

یافته‌های پیمایش در اراک: ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان [۲۱]ISBN 964-7854-00-5

تاریخ اراک: از آغاز دوره صفوی تا سفر ناصرالدین شاه به اراک [۲۲]ISBN 964-7679-09-2

منابع

 2005 population estimates for cities in Iran

 رجوع شود به: جمعیت شهرهای ایران

 [ گفتنی است جمعیت کلان شهر اراک هم اکنون بیش از 600 هزار نفر است و هیئت دولت راه اندازی قطار شهری اراک را به تصویب رسانده است. http://www.amar.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85.informationfile/ درگاه ملی آمار]

 http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=20854 تبیان استانها - معرفی شهرستان اراک

 http://arak.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=107:vajhe-tasmie-soltan-abad&catid=54:pishineye-tarikhi-arak&Itemid=71 پایگاه اطلاع رسانی شهر اراک

 اسناد نام خلیج فارس میراثی کهن و جاودان، محمد عجم، صفحه ۲۳ تا ۵۵ نامهای سرزمین ایران

 http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=20854 تبیان استانهای ایران

 هوای اراک را داشته باشید-همشهری آنلاین

 درگاه ملی آمار

 طرح پژوهشی اثرات متقابل صنعت و فرهنگ در توسعه اراک - سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان مرکزی

 نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵. درگاه ملی آمار ایران. بازدید در تاریخ ۲۶ ژانویه ۲۰۰۹.

 بنیاد توسعه استان مرکزی

 پایگاه اطلاع رسانی شهر اراک

 طرح پژوهشی اثرات متقابل صنعت و فرهنگ در توسعه اراک - کاظم شاملو

 ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ شهرداری اراک

 کلان شهر اراک-تبیان

 فرمانداری اراک

 خبرگزاری آریا-اراک ایران و کاراگاندای قزاقستان خواهرخوانده شدند بازیابی در ۲۷ ژانویه ۲۰۰۹

کتاب نامداران اراک-تالیف حسن صدیق-بکوشش محمدرضا محتاط-بهار۱۳۷۲

کتاب سیمای اراک-تالیف محمدرضا محتاط-چاپ اول زمستان ۱۳۷۲